Uit NRC Handelsblad: “Waar de fotograaf (een neef van Schreuders) in 1955 precies stond was snel genoeg vastgesteld. Lastiger leek het om de juiste zonnestand terug te vinden – tot duidelijk werd dat de zon op het moment dat Schreuders’ neef afdrukte precies in het zuiden stond. Neem er Google Maps of Google Earth bij en stel vast dat de Halvemaansteeg kijkt naar een richting tussen zuid en zuidzuidoost. Een graad of 10 oostelijker dan pal zuid. Let op de licht-donker-scheiding die diagonaalsgewijs door de steeg loopt. De zon kan niet verder dan een paar graden uit het zuiden geweest zijn.
Schreuders maakte teleurstellende herfoto’s in maart, april en januari en kwam toen op het idee de zonshoogte te meten. De muren waarover destijds de schaduwlijnen van uithangborden en vensterbanken liepen zijn er nog steeds, een gradenboog volstond. Tot zijn verbazing vond hij een hoogte van 14 graden. (Omdat het zonlicht niet volmaakt langs de gevel scheert is het eigenlijk nog minder.) Maar zo laag kan de zuiderzon in Amsterdam helemaal niet komen! Het minimum staat op 14,2 graden. Het stond dus vast dat de foto op of rond 21 december is gemaakt.
Neem je de oosterlengte van Amsterdam (4,9 graden) en de beruchte tijdsvereffening in aanmerking dan valt te berekenen dat het ongeveer tien over half een geweest moet zijn. 12.40 uur. Lunchtijd. Het komt niet vaak voor dat datum en tijdstip zó uit een foto zijn af te leiden.
Het laat zich raden dat Schreuders rond 21 december heeft geprobeerd de foto van 1955 te reproduceren. Maar het was toen, zoals bekend, een sombere periode. Pas op Tweede Kerstdag brak op het juiste moment heel even de zon door. De hier weergegeven herfoto is van 12.36 uur, het is er een uit een hele serie.
Hoe goed vallen de schaduwen! De Halvemaansteeg ligt er nog steeds mooi bij, ondanks de kleine eetgelegenheden en het Nutellatoerisme. De stoep werd breder en kreeg een fijn-glibberige trottoirband, het putdeksel is weggehaald. Ook is een balkon verdwenen.
Wat valt ons verder op? Twee dingen. In 1955 lagen de hoofden van de meeste passanten tamelijk precies op de horizon, wat je ook verwacht als op hoofdhoogte gefotografeerd wordt. In 2017 lijken ze er wat onder te blijven, waarom is nog niet duidelijk. Feit is dat de steeg vanaf de Amstel schuin afloopt naar het platte plein.
En dan de weerkaatsing van de zon in het raam op de derde verdieping van pand Halvemaansteeg 17 (café Montmartre). Als het ‘vantage point’ voldoende precies gekozen was is dit het bewijs dat ook het gekozen tijdstip klopt. Vanaf een vast punt zie je deze zonsreflectie maar 1 à 2 minuten. Het gevoel aan het eind van dit alles: tevredenheid.”
Aus dem NRC Handelsblad: „Der genaue Standort des Fotografen (ein Cousin von Schreuders) im Jahr 1955 ließ sich schnell ermitteln. Schwieriger schien es, die korrekte Position der Sonne zu finden – bis klar wurde, dass die Sonne genau im Süden stand, als Schreuders Cousin das Foto aufnahm. Ein Blick auf Google Maps oder Google Earth zeigt, dass die Halvemaansteeg in eine Richtung zwischen Süd und Süd-Südost verläuft, etwa 10 Grad weiter östlich als genau Süden. Man beachte die diagonale Hell-Dunkel-Grenze in der Gasse. Die Sonne konnte also nur wenige Grad südlich gestanden haben.
Schreuders machte im März, April und Januar enttäuschende Nachaufnahmen und kam dann auf die Idee, den Sonnenstand zu messen. Die Mauern, über die damals die Schattenlinien von Schildern und Fensterbänken verliefen, sind noch vorhanden; ein Winkelmesser genügte. Zu seiner Überraschung fand er einen Sonnenstand von 14 Grad. (Da das Sonnenlicht nicht perfekt an der Fassade entlangstreicht, ist es tatsächlich …) (Noch weniger.) Aber die südliche Sonne kann so tief stehen.“ Um nach Amsterdam zu kommen, muss man also gar nicht erst kommen! Der Tiefststand liegt bei 14,2 Grad. Es war daher sicher, dass das Foto um den 21. Dezember herum aufgenommen wurde.
Unter Berücksichtigung der östlichen Länge Amsterdams (4,9 Grad) und der bekannten Zeitgleichung lässt sich berechnen, dass es etwa 12:40 Uhr gewesen sein muss. Mittagszeit. Es ist selten, dass man Datum und Uhrzeit auf diese Weise aus einem Foto ableiten kann.
Man kann leicht vermuten, dass Schreuders um den 21. Dezember herum versucht hat, das Foto von 1955 nachzustellen. Doch damals war es bekanntlich eine trübe Zeit. Erst am zweiten Weihnachtsfeiertag brach die Sonne kurz im richtigen Moment durch. Das hier gezeigte Foto stammt von 12:36 Uhr; es ist Teil einer ganzen Serie.
Wie schön die Schatten fallen! Die Halvemaansteeg sieht trotz der kleinen Lokale und des Nutella-Tourismus immer noch wunderschön aus. Der Bürgersteig wurde breiter und erhielt eine leicht rutschige Oberfläche. Der Bordstein und der Kanaldeckel wurden entfernt. Auch ein Balkon ist verschwunden.
Was fällt uns sonst noch auf? Zwei Dinge. 1955 befanden sich die Köpfe der meisten Passanten ziemlich genau auf dem Horizont, was bei einer Aufnahme auf Kopfhöhe zu erwarten ist. 2017 scheinen sie etwas darunter zu bleiben; warum, ist noch unklar. Tatsache ist, dass die Gasse von der Amstel zum flachen Platz hin abfällt.
Und dann ist da noch die Spiegelung der Sonne im Fenster im dritten Stock des Gebäudes in der Halvemaansteeg 17 (Café Montmartre). Wenn der „Aussichtspunkt“ präzise genug gewählt wurde, beweist dies, dass auch der gewählte Zeitpunkt stimmt. Von einem festen Punkt aus sieht man diese Sonnenspiegelung nur ein bis zwei Minuten lang. Das Gefühl am Ende: Zufriedenheit.
Halvemaansteeg in Amsterdam, photographed in 1955 by Just van Rossem
Halvemaansteeg in Amsterdam, fotografiert 1955 von Just van Rossem